Βιβλία : "Ο μύθος του Ηρακλή Σπίλου" του Νίκου Κουνενή

Η σάτιρα αποτελεί το μεγαλύτερο όπλο των αδυνάτων κατά των δυνατών, είναι το ξέσπασμα των μικρών εναντίον των μεγάλων και ένας σημαντικός τρόπος αντιμετώπισης των κακώς κειμένων ενός τόπου. Βρίσκει πρόσφορο έδαφος σε χώρες, όπου παρεπιδημούν η φαυλοκρατία και οι εν γένει υπερβολές αλλά αναπτύσσεται ακόμα και σε μέρη, όπου η ελευθερία του λόγου είναι άγνωστη χώρα. Σκορπάει γέλιο άφθονο αλλά γεννάει και προβληματισμό για τα κακώς κείμενα ενός τόπου.
Στη χώρα μας η σατιρική παράδοση έχει βαθιές ρίζες. Από τις κωμωδίες του Αριστοφάνη έως τις μιμήσεις στους βυζαντινούς ιπποδρόμους και από το πρώτο σατιρικό έντυπο της νεότερης Ελλάδος, την «ΤΡΑΚΑΤΡΟΥΚΑ», έως τις επιθεωρήσεις του 20ου αιώνα, η κουλτούρα του τόπου αυτού δεν έπαυσε ποτέ να δημιουργεί σκωπτικά κείμενα, με σκοπό να διακωμωδήσει την πολιτική, τα ήθη και τα έθιμα.
Ο Νίκος Κουνενής έχει εξελιχθεί σε ένα από τους κυριότερους εκφραστές της εγχώριας σάτιρας. Το νέο βιβλίο του «Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΗ ΣΠΙΛΟΥ» (Εκδόσεις «ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ») αποτελεί μια σάτιρα της εικονικής πραγματικότητας, που διαμορφώνει η τηλεόραση, και της επιρροής της στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Η ιστορία ξεκινάει με τη δολοφονία του Ηρακλή Γαρυφαλλίδη, αστέρα της εγχώριας τηλεοπτικής δημοσιογραφίας. Δύο ιδιωτικοί αστυνομικοί συνεργάζονται με ένα συγγραφέα, προκειμένου να ανεύρουν το δολοφόνο. Ο συγγραφέας έχει συγγράψει ένα βιβλίο, στο οποίο περιγράφει τους άθλους του μακαρίτη, πλέον, δημοσιογράφου. Μέσα από την ανάγνωση του βιβλίου αυτού, οι δύο ιδιωτικοί αστυνομικοί καλούνται να ανακαλύψουν, ποιος σκότωσε τον Ηρακλή Γαρυφαλλίδη.
Ουσιαστικά πρόκειται για μια ελεύθερη διασκευή των άθλων του Ηρακλή, την οποία επιχειρεί με ιδιαίτερα επιτυχημένο τρόπο ο συγγραφέας. Κάθε άθλος του κεντρικού ήρωα παραπέμπει ευθέως σε ένα άθλο του ήρωα της ελληνικής μυθολογίας. Η επιλογή των άθλων του κεντρικού ήρωα είναι άκρως ευρηματική, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως σε αυτή του άθλου, που ταυτίζεται με αυτό των σταύλων του Αυγεία, οι περιγραφές προκαλούν άφθονο γέλιο.
Πίσω από την ιστορία αυτή κρύβεται η πρόθεση του συγγραφέα να σατιρίσει την πραγματικότητα, που επιχειρεί να διαμορφώσει η τηλεόραση στην Ελλάδα. Ο αστέρας της τηλεοπτικής δημοσιογραφίας αναγορεύεται σε ημίθεο, ακριβώς όπως ο Ηρακλής της μυθολογίας μας, τυγχάνει του ανάλογου σεβασμού από το τηλεοπτικό κοινό, το οποίο καταβροχθίζει τα προϊόντα του, αδιαφορώντας για το ποιόν του. Ο Ηρακλής Γαρυφαλλίδης ανυψώνεται σε πρόσωπο, το οποίο θα επιλύσει όποιο πρόβλημα ανακύψει στη χώρα του, ενώ οι τηλεθεατές έχουν πέσει με τα μούτρα στην υπερκατανάλωση και την τηλεοπτική αποχαύνωση. Οι θεσμοί εμφανίζονται παντελώς ανίκανοι να αντιμετωπίσουν και το παραμικρό πρόβλημα, σε αντίθεση με τον Ηρακλή Γαρυφαλλίδη, ο οποίος τα λύνει όλα συνοδεία τηλεοπτικών συνεργείων. Και με αυτόν η τηλεόραση καθίσταται ο απόλυτος ρυθμιστής της καθημερινότητάς μας. Και σε αυτή τη σατιρική θεώρηση του συγγραφέα, ξεχωριστή θέση κατέχει η ονοματολογία των ηρώων του βιβλίου, η οποία παραπέμπει ευθέως σε αστέρες της ελληνικής τηλεοπτικής – και όχι μόνο αυτής – καθημερινότητάς μας.
Πικρό, κωμικό και επίκαιρο, το βιβλίο του Νίκου Κουνενή απεικονίζει μια πολύ κοντινή εικόνα της χώρας μας σε γλώσσα καταιγιστική και στρωτή με απίστευτους διαλόγους.

Οι θεριακλήδες συνταγματολόγοι της καπνισμένης ημεδαπής

Έχει ανάψει για τα καλά η συζήτηση σχετικά με την επικείμενη εφαρμογή του νόμου για το κάπνισμα. Οι θεριακλήδες είναι διχασμένοι. Ορισμένοι εξ αυτών δηλώνουν, ότι θα περιορίσουν το κάπνισμα, με απώτερο σκοπό να το κόψουν, ενώ άλλοι καπνιστές ισχυρίζονται, ότι παραβιάζονται θεμελιώδη δικαιώματά τους με την απαγόρευση του καπνίσματος στους δημόσιους χώρους και γεννάται ένα είδος ρατσισμού απέναντί τους. Καταλήγουν, μάλιστα, οι τελευταίοι, ότι δε θα συμμορφωθούν με το μέτρο αυτό.
Αξίζει να σταθεί κανείς στην επίκληση εκ μέρους των καπνιστών και δη εκείνων των καπνιστών, που διστάζουν ή και αρνούνται να συμμορφωθούν με τα νέα μέτρα κατά του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους, των συνταγματικών δικαιωμάτων τους. Σε απλά ελληνικά, οι εν λόγω κύριοι και κυρίες επιδιώκουν να συνεχίσουν να καπνίζουν όπου σταθούν και όπου βρεθούν, ακόμα και σε κλειστούς δημόσιους χώρους, διότι προφανώς αυτό αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της προσωπικότητάς τους και είναι αντισυνταγματικό να απαγορεύεις σε κάποιο ή κάποια την ελεύθερη ανάπτυξη και εκδήλωση της προσωπικότητάς του.
Μόνο, που η ισχύς ενός συνταγματικά κατοχυρωμένου δικαιώματος σταματάει εκεί, που αρχίζουν τα δικαιώματα των τρίτων. Και ανάμεσα σε αυτά είναι και το δικαίωμα ενός μη καπνίζοντος π.χ. να απολαύσει το φαγητό ή το ποτό του χωρίς την ανεπιθύμητη συνοδεία του προερχόμενου από το τσιγάρο του οποιουδήποτε θεριακλή θαμώνα του ιδίου μαγαζιού καπνού. Αλλά εκεί οι θιασώτες των συνταγματικών δικαιωμάτων κατά την ιδιότυπη αυτή εφαρμογή τους ποιούν τη νήσσαν.
Άλλοτε οι μανιώδεις καπνιστές θεωρούν, ότι, αφού ο περισσότερος κόσμος καπνίζει, τότε θα πρέπει να σεβαστούμε το δικαίωμα της πλειονότητας και να τους αφήσουμε να φουμάρουν αρειμανίως όπου και αν ευρίσκονται. Η επιλογή της πλειοψηφίας, όμως, μπορεί να αφορά τη λήψη αποφάσεων σε πολιτειακό ή έστω παρεΐστικο επίπεδο και εκεί σταματά η εφαρμογή της. Διότι η επιβολή δια της όποιας πλειοψηφίας μιας κατάστασης, που αφορά την υποχρέωση κάποιου να επιβαρύνει την υγεία του συνεπεία της επιλογής αυτής της πλειοψηφίας ουδεμία σχέση έχει με τις αρχές του συνταγματικού δικαίου.
Και, εντέλει, το ταυτισμένο με την ελληνική παράλογη πραγματικότητα παράδοξο, που αναδύεται με εν λόγω θέμα, αναδεικνύει την εν λόγω ωρυόμενη και επικαλούμενη τα συνταγματικά δικαιώματα μιας πλειοψηφίας μερίδα καπνιστών, η οποία έχει σηκώσει το λάβαρο του δικαιώματός της να καπνίζει όπου αυτή επιθυμεί, χωρίς να διαθέτει ανάλογη ευαισθησία και σε άλλες περιπτώσεις συνταγματικών δικαιωμάτων, όπως αυτό της προστασίας του περιβάλλοντος (οι ιπτάμενες καιγόμενες γόπες είναι σύνηθες φαινόμενο στην ημεδαπή) ή των εργασιακών δικαιωμάτων, τα οποία χωρίς ιδιαίτερο προβληματισμό αφήνει να καταπατώνται. Βέβαια δεν αποκλείω το ενδεχόμενο αρκετοί εκ των υποστηρικτών, λόγου χάρη, των δικαιωμάτων των θρησκευτικών μειονοτήτων ή της ελευθερίας του λόγου να ανήκουν στο στρατόπεδο όσων έχουν κηρύξει τον ανένδοτο αγώνα κατά του νέου νόμου για την απαγόρευση του καπνίσματος στους δημόσιους χώρους. Και εδώ υπάρχει το οξύμωρο να διαδηλώνουν και να επιδιώκουν να προστατεύσουν με κάθε τρόπο ορισμένα συνταγματικώς κατοχυρωμένα δικαιώματα, πράγμα για το οποίο πρέπει να αισθάνονται υπερήφανοι, πλην, όμως, όταν έρχεται η ώρα να σεβαστούν τα συνταγματικά δικαιώματα των μη καπνιζόντων σε σχέση με το κάπνισμα, εκεί προτιμούν να επικαλεστούν τα δικά τους δικαιώματα ως καπνιστών. Ίσως επειδή (προτιμούν να) αγνοούν, ότι ο συνεπής συνταγματολόγος δεν ασχολείται εποχικά με το Σύνταγμα, ήτοι όταν νοιώθει, ότι θα εμποδίζεται δια νόμου να εφαρμόζει τη δική του αυθαίρετη ερμηνεία του καταστατικού χάρτη μιας πολιτείας, που θέλει να λέγεται έννομη, αλλά σε κάθε στιγμή της ζωής του.
Και ο ρατσισμός κατά των καπνιστών, όπως υποτίθεται, ότι θα διαμορφωθεί με την επιβολή αυτού του νέου νόμου, δεν αποτελεί παρά μια πρόφαση, ώστε αυτός να καταστεί ανενεργός. Κανένας ρατσισμός δεν υφίσταται, όταν απλά υποχρεώνεις κάποιον, έστω και με την απειλή κυρώσεων, να σε σεβαστεί ως μη καπνιστή. Απεναντίας, ο καπνιστής καθίσταται ρατσιστής, όταν περιφρονεί την υγεία των τρίτων και υποβαθμίζει συνειδητά το ενδεχόμενο να επιβαρύνει την υγεία του περίγυρού του.
Προβλέπω ένα θερμό καλοκαίρι όχι μόνο λόγω θερμοκρασιών αλλά και λόγω εντάσεων σχετικά με την εφαρμογή του νέου αυτού μέτρου. Γιατί ο τράχηλος αρκετών Ελλήνων καπνιστών δεν υπομένει τον αντικαπνιστικό ζυγό παρά τις όποιες κυρώσεις. Ελπίζω να επικρατήσουν οι ψυχραιμότεροι και να εφαρμοστεί ο νόμος.

ΜΑΪΚΛ ΤΖΑΚΣΟΝ 1958-2009

Η εικόνα του ήταν από τις πιο ζωηρές παιδικές μου αναμνήσεις. Το θυμάμαι με ένα λευκό κοστούμι να επιδεικνύει το αστείρευτο - τουλάχιστον για μένα, που ποτέ μου δε φημιζόμουν για την ευλυγισία μου - χορευτικό του ταλέντο σε μια σκοτεινή γειτονιά και σε κάθε του βήμα να γίνεται φωτεινό το πεζοδρόμιο. Ήταν το υπέρλαμπρο αστέρι της ποπ μουσικής σκηνής και μια αναγνωρίσιμη φιγούρα παγκοσμίως σε μια εποχή, που η παγκοσμιοποίηση δεν ήταν τόσο ισχυρή και η παρέα μου, που τον θαυμάζαμε, ήμαστε πολύ μικροί, ώστε να φανταστούμε τι κρυβόταν πίσω από την σπουδαία παρουσία του. Όσοι από τους φίλους μου τότε διέθεταν το απαιτούμενο χαρτζιλίκι, είχαν σπεύσει να αγοράσουν το "THRILLER" και να το τοποθετήσουν σε περίοπτη θέση στη δισκοθήκη τους (τα CD τότε δεν είχαν εισβάλει στην καθημερινότητά μας), αφού πρώτα το είχαν "λειώσει" στο πικάπ των γονιών τους.

Αργότερα, λίγο πριν την εφηβεία, τον ξαναείδα, αυτή τη φορά με νέα τραγούδια, πάντα σπουδαίος χορευτής και θεαματικότατος τραγουδιστής. Μόνο, που η επιδερμίδα του ήταν διαφορετική, πιο άσπρη και τα χαρακτηριστικά του προσώπου του αλλαγμένα. Αλλά ποιός πιτσιρικάς εκείνης της εποχής προβληματιζόταν με αυτή την αλλαγή, όταν ο τραγουδιστής, που εκτιμούσε, του προσέφερε κέφι με την εν γένει παρουσία του;

Τα ερωτήματα για την εμφάνιση του σπουδαίου αυτού καλλιτέχνη άρχισαν να πληθαίνουν, όταν λίγο καιρό αργότερα, στην εφηβεία μου, πλέον, τον έβλεπα στα βιντεοκλίπς των νέων του τραγουδιών. Είχαν κάνει την εμφάνισή τους ιστορίες για ένα παιδί, που ήθελε να μείνει για πάντα παιδί αλλά από μικρή ηλικία είχε επωμιστεί ευθύνες ενήλικα σπρωγμένος από ένα περιβάλλον, το οποίο κάθε άλλα παρά ως ιδανική οικογένεια θα μπορούσε να χαρακτηριστεί. Και με αυτά το κέφι είχε αρχίσει να πηγαίνει περίπατο.

Κάποια στιγμή έσκασε και η ιστορία με την αποπλάνηση ανηλίκου, η οποία δεν απεδείχθη απόλυτα αλλά κόστισε στον υπερήρωα της παγκόσμιας ποπ μουσικής σκηνής ένα σκασμό λεφτά ως αποζημίωση στην οικογένεια του παιδιού, που τον κατηγόρησε, και μια ανεξίτηλη πατόκορφη μουντζαλιά. Το πόστερ του αποκαθηλώθηκε εν μέσω κλαυθμών και οδυρμών από αρκετά δωμάτια και δεκάδες στιγμιαίοι ηθικολόγοι κατακεραύνωναν τον αλήτη, που τόλμησε να τα βάλει με μια παιδική ψυχή. Είχε προηγηθεί και η ματαίωση της συναυλίας του στην Αθήνα και αρκετοί γνωστοί μου βλαστημούσαν, που είχαν χάσει την ευκαιρία να δουν από κοντά το ίνδαλμά τους, χώρια που είχαν πληρώσει βαπορίσιο του εισητήριο. Ε, μια η ματαίωση της συναυλίας και μια η ιστορία με το ανήλικο παιδί, δεν ήθελε και πολύ ο μύθος του Μάικλ Τζάκσον όχι μόνο να θαμπώσει αλλά και να σβηστεί από τις μνήμες αρκετών.

Και προχτές ανακοινώθηκε ο θάνατός του, το τέλος ενός μύθου, ο οποίος είχε καταρρεύσει εδώ και καίρο αλλά πάσχιζε να σταθεί στα πόδια του και επρόκειτο να περιοδεύσει ανά τον κόσμο, προσφέροντας το θέαμα, που στοίχειωσε τα παιδικά και εφηβικά μας χρόνια. Και βρέθηκε αρκετός κόσμος, που δάκρυσε στο άκουσμα του θανάτου του, απόδειξη ότι ο θρύλος της ποπ είχε παραμείνει ζωντανός σε χιλιάδες ψυχές και παντού στον κόσμο και σε πείσμα του απεχθούς αδικήματος, για το οποίο είχε κατηγορηθεί.

Δεν ανήκα στους φανατικούς φίλους του Μάικλ Τζάκσον. Ούτε θα χαρακτήριζα τη μουσική του πρωτότυπη ή υψηλής ποιότητας. Δεν μπορούσα, όμως, παρά να σταθώ στο θέαμα, που προσέφερε, όταν ανέβαινε στη σκηνή, όπου χόρευε ακατάπαυστα, τραγουδούσε, συγχρονιζόταν άψογα με τους συγχορευτές του, χαμογελούσε με εκείνο το αιώνια παδικό χαμόγελο και παρέσυρε τους οπαδούς του σε ένα ντελίριο ενθουσιασμού.

Πίσω από το υπερθέαμα, που προσέφερε ήδη από τα 6 του χρόνια, τα εκατομμύρια, που χόρευαν σαν τρελλά γύρω του, τα τραγούδια του, που έμειναν στις αναμνήσεις των πολλών, τις εκκεντρικότητές του, τις αναρίθμητες εγχειρήσεις του, που κατέστρεψαν ή διαμόρφωσαν, ανάλογα με τις προτιμήσεις του καθενός εξ υμών, το πρόσωπό του και το παιδικό του χαμόγελο, κρυβόταν ένας δυστυχισμένος άνθρωπος, που πέρασε από την καταπίεση των πρώτων παιδικών του χρόνων στην υποχρέωση να αναλάβει υποχρεώσεις ενηλίκου με ατελείωτες πρόβες, ταξίδια και ηχογραφήσεις, χωρίς ποτέ ουσιαστικά να ζήσει πραγματικά παιδικά χρόνια. Οι αναρίθμητες ιστορίες, που άφηνε να διαρρεύσουν για τον εαυτό του, τα έξαλλα ντυσίματά του και ο εν γένει τρόπος του πρόδιδε ενδεχόμενα έναν άνθρωπο, ο οποίος επιζητούσε την προσοχή μας, ακριβώς όπως κάνουν τα μικρά παιδιά. Και, σε αντίθεση με τα μικρά παιδιά, που, κάποια από αυτά, τουλάχιστον, μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον στοργικό και προστατευτικό, αυτός μεγάλωνε σε ένα περιβάλλον, όπου η επαγγελματική ψυχρότητα και το επιβαρημένο από υποχρεώσεις πρόγραμμα δεν άφηναν πολλά περιθώρια αγάπης. Και ποιός, άραγε, να του την προσέφερε, οι μάνατζέρ του ή η οικογένειά του, που τον μεταχειρίστηκε ως ένα χρυσορυχείο από την πρώτη στιγμή, που έδειξε στίγματα του ταλέντου του;

Ίσως διάλεγε τους χειρότερους δυνατούς τρόπους να τραβάει την προσοχή του κόσμου. Ίσως και να μην ήταν και τόσο άσπιλος στην ιστορία με τον ανήλικο. Αυτό, όμως, που θα μείνει αντάμα με την άσχημη αυτή ιστορία της αποπλάνησης, είναι το υπερθέαμα, που χάριζε σε εκατομμύρια ανθρώπους, όταν επεδείκνυε το σπουδαίο ταλέντο του. Και, όπως συμβαίνει με τις διασημότητες όλων των εποχών, αυτό, που έμεινε σε εκατομμύρια ψυχές στον κόσμο, δεν είναι τα πάθη του Μάικλ Τζάκσον, με τα οποία θα ασχοληθούν οι μελλοντικοί βιογράφοι του, αλλά τα τραγούδια του, το ταλέντο του και η εν γένει σκηνική παρουσία του.

Διστάζω να ευχαριστήσω για τις αναμνήσεις ένα πρόσωπο, το οποίο βαρύνεται με μια άσχημη ιστορία. Αρκούμαι να κρατήσω στο νου μου ένα αιώνιο παιδί, που ποτέ του δεν αφέθηκε να μεγαλώσει, όπως αυτό θα ήθελε, και ένοιωθε σαν στο σπίτι του μόνο όταν ήταν πάνω στη σκηνή και κατέπλησσε με την παρουσία του τα πλήθη.

Βία και ευαισθησίες δύο μέτρων και δύο σταθμών

Προ τριών μηνών, περίπου, κάποιος φοιτητής έπεσε θύμα αστυνομικής βίας στην Πάτρα. Επρόκειτο για πρόσωπο, το οποίο δραστηριοποιούνταν στο χώρο της Αριστεράς και συνελήφθη, ενώ συμμετείχε σε διαδήλωση για τα δικαιώματα των Αφγανών μεταναστών. Η είδηση του ξυλοδαρμού του έγινε γνωστή πανελληνίως και πολλές οργανώσεις έσπευσαν να διαμαρτυρηθούν για την απάνθρωπη μεταχείριση του φοιτητή από άνδρες της Αστυνομίας ο δε ίδιος υπέβαλε σχετική μήνυση.
Αν το παραπάνω περιστατικό απέδειξε, ότι υπάρχει στις μέρες μας ακόμα ευαισθητοποίηση απέναντι στα θύματα της κρατικής βίας αλλά και αρκετός κόσμος, ο οποίος προθυμοποιείται να φωνάξει κατά αυτής και να υποστηρίξει τα θύματά της, ένα άλλο, πιο πρόσφατο, περιστατικό βίας εντός πανεπιστημιακού χώρου πέρασε απαρατήρητο. Συγκεκριμένα, στη διάρκεια εξετάσεων φοιτητών του τμήματος Φιλολογίας, άγνωστοι με καλυμμένα πρόσωπα εισέβαλαν στην αίθουσα, όπου διεξάγονταν οι εξετάσεις, και κατέφεραν χτυπήματα εναντίον ενός εξεταζόμενου φοιτητή με ρόπαλα και άλλα συναφή όπλα. Στη συνέχεια, τράπηκαν σε φυγή, ενώ ο άτυχος φοιτητής νοσηλεύεται εκτός κινδύνου.
Είναι άγνωστο, αν ο παθών δεύτερος φοιτητής θα προβεί σε οποιαδήποτε κίνηση, ώστε να προστατεύσει τα δικαιώματά του. Αυτό, όμως, που ενοχλεί, είναι η απουσία οποιασδήποτε διαμαρτυρίας για αυτό το περιστατικό βίας και, μάλιστα, μέσα σε ένα πανεπιστημιακό χώρο. Η βία σε βάρος του πρώτου φοιτητή καταδικάστηκε - και, επαναλαμβάνω, πολύ σωστά - και έλαβε τις διαστάσεις δημοσιότητας, που έπρεπε να λάβει, ώστε να αντιληφθεί ο κόσμος το μέγεθος της απαξίας της βίας. Όμως δεν αντιλαμβάνομαι, γιατί η βία, που ασκήθηκε σε βάρος του δεύτερου φοιτητή, δεν έτυχε παρόμοιας προβολής.
Θα απαντήσει κάποιος, ότι πηγή της βίας είναι στην πρώτη περίπτωση το κράτος και, ειδικότερα, ο κατασταλτικός μηχανισμός της αστυνομίας και είναι χρέος μας να αντιστεκόμαστε σε αυτό ακριβώς το είδος βίας, τη στιγμή, μάλιστα, που τον τελευταίο καιρό επαναλαμβάνεται, ενώ στη δεύτερη περίπτωση έχουμε ένα περιστατικό μεμονωμένο. Συγγνώμη αλλά δεν είναι λογικό ένα πρόσωπο, που διαδηλώνει εναντίον της αστυνομικής βίας να αποδέχεται τη βία, όταν αυτή προέρχεται από άλλα πρόσωπα. Εν προκειμένω, και μόνο το γεγονός, ότι 5 οπλισμένα πρόσωπα επετέθησαν σε 1 άοπλο προσωπο θα έπρεπε από μόνο του να αποτελέσει λόγο ξεσηκωμού, ειδικά αν σκεφτεί κανείς, ότι έλαβε χώρο στον κατεξοχήν χώρο της μη βίας, ήτοι το πανεπιστήμιο. Δε χρειάζεται, νομίζω, να επαναλάβω, ότι ουδέν συνέβη, τουλάχιστον μέχρι τη στιγμή, που γράφονται αυτές οι γραμμές.
Σε μια εποχή, που βιώνουμε μια έξαρση βίας, είναι χρέος μας να φωνάζουμε εναντίον αυτής απ' όπου και αν προέρχεται. Και όσοι διαμαρτυρήθηκαν για τον ξυλοδαρμό του πρώτου φοιτητή, έπραξαν άριστα. Αναζητώ, όμως, λόγους, για τους οποίους ο ξυλοδαρμός του δεύτερου φοιτητή πέρασε στα κρυφά. Ίσως επειδή πολύς κόσμος έχει συνδέσει το πανεπιστημιακό άσυλο με τις πάσης φύσεως αυθαιρεσίες και βιαιοπραγίες. Και στην έννοια του ασύλου αυτού έχει υπαγάγει και την ιδιότυπη αυτή "ομερτά". Αν, όμως, ο δεύτερος παθών φοιτητής ανήκε σε κάποια οργάνωση παρόμοια με αυτή του πρώτου παθόντος φοιτητή, θα επικρατούσε, άραγε, η ίδια άκρα του τάφου σιωπή;

Βιβλία : "Το εγχειρίδιο του καλού κλέφτη", του Ηλία Πετρόπουλου

"Ό,τι είναι κόντρα στην Εκκλησία / με γεμίζει χαρά. / Ό,τι βλάπτει την Τάξη / συντείνει στην γαλήνη μου. / Ό,τι αντίκειται στην ηθική / ωφελεί την υγεία μου. Βεβαίως τυγχάνω υποχρεωτικώς έλλην, αλλά η χώρα μου με κουρελιάζει. Δεν θάθελα να ξαναπατήσω στην Αθήνα. Και είπα στη γυναίκα μου: - όταν ψοφήσω, εδώ, στο Παρίσι, να κάψεις το κουφάρι μου στο κρεματόριο και να ρίξεις τις στάχτες στον υπόνομο. Τέτοια είναι η διαθήκη μου. " Ηλίας Πετρόπουλος

Όταν κυκλοφόρησε το εν λόγω βιβλίο εν έτει 1979, ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών αλλά και έντονο προβληματισμό. Αφενός θεωρήθηκε προσβλητικό έως και βλάσφημο, με αποτέλεσμα ο συγγραφέας να συρθεί στα Δικαστήρια και να καταδικαστεί σε ποινή φυλάκισης 18 μηνών, αφετέρου υπήρξε ένα ανάγνωσμα, το οποίο ήταν αδύνατο, με βάση τα μέχρι τότε ισχύοντα, να ενταχθεί σε κάποια από τις ήδη υπάρχουσες κατηγορίες βιβλίων. Υπήρχαν βιβλιοκριτικοί, που το κατέταξαν στα λαογραφικά, άλλοι στα αυτοβιογραφικά, κάποιοι στα σατιρικά και ελάχιστοι - πρώτος εξ αυτών ο Ευγένιος Αρανίτσης - στα μυθιστορήματα.

Ο μακαρίτης, πλέον, Ηλίας Πετρόπουλος δε χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Συγγραφέας με ευρύτατη μόρφωση, ιδιαίτερα ανήσυχο πνεύμα, που λάτρεψε το περιθώριο και τους χαρακτήρες του και αντιπάθησε τις παντός τύπου συμβάσεις και επισημότητες, πέρασε στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας ως ο συγγραφέας, που εκπόνησε επιστημονικές μελέτες για περιθωριακά θέματα, χρησιμοποιώντας πικάντικη και προκλητική γραφή. Για τα βιβλία του και τις εν γένει απόψεις του λατρεύτηκε αλλά και μισήθηκε από πολύ κόσμο, ταλαιπωρήθηκε από την ελληνική δικαιοσύνη, η οποία τον τίμησε με ποινές φυλάκισης, ένεκα των οποίων αναγκάστηκε να αυτοεξοριστεί, όπως ο ίδιος έλεγε, στο εξωτερικό.

"ΤΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΛΕΦΤΗ" (Εκδόσεις ΝΕΦΕΛΗ) αποτελεί ένα πρωτότυπο βιβλίο στην ελληνική βιβλιογραφία. Περιέχει σημαντικά βιώματα του συγγραφέα, ο οποίος, όπως προανέφερα, αγάπησε και αγκάλιασε το περιθώριο και τους περιθωριακούς και έμαθε τους τρόπους και τις έγνοιές τους και, συνάμα, αποτελεί μια σπανιώτατη λαογραφική μελέτη του κόσμου των κλεφτών αλλά και της φυλακής. Δεν πρόκειται για μια μονογραφία της ιστορίας της κλοπής αλλά για μια μελέτη, η οποία ξεκινάει από τις θεωρίες, που έχουν αναπτυχθεί για την κλοπή, συνεχίζει με τις κατηγορίες των κλεφτών, συνεχίζει με τα βασανιστήρια, που υφίστανται οι κλέφτες(και όχι μόνο αυτοί), όταν συλλαμβάνονται, αναλύει τον τρόπο σκέψης και λειτουργίας της αστυνομίας, των δικαστηρίων και των δικηγόρων και καταλήγει στα ήθη και έθιμα της φυλακής. Εν ολίγοις, πρόκειται για μια μελέτη του περιθωρίου, που σχετίζεται με τους κλέφτες και τον κόσμο τους, με το δικό του κώδικα τιμής, τις κατηγοριοποιήσεις των μελών του και την αντιμετώπισή του από την επιστήμη και το επίσημο κράτος.

Στις σελίδες του κυριαρχεί μια τάση αποδόμησης των επιστημονικών θεωριών για το έγκλημα της κλοπής, όπου ο συγγραφέας δεν αφήνει τίποτα, σχεδόν, όρθιο. Στο στόχαστρό του μπαίνουν τα πάντα, από τους πανεπιστημιακούς, που ασχολήθηκαν με τα αίτια του εγκλήματος και τους θεωρητικούς του κομμουνισμού μέχρι τους δικαστές και τους δικηγόρους. Η καθεστηκυία τάξη κουρελιάζεται από την αμείλικτη πένα του αμφισβητία συγγραφέα, ο οποίος δε διστάζει να χρησιμοποιήσει σκοπίμως παραποιημένα ρητά αλλά και ολίγα γραμματολογικά και συντακτικά λάθη, "για να τη σπάσω στους καθαρολόγους", όπως αναφέρει στον επίλογο του βιβλίου του. Οι αιρετικές απόψεις του θρυμματίζουν την κρούστα της αστικής και συχνά μικροαστικής αντίληψης και ένας κόσμος επιμελώς κρυμμένος από τα μάτια των πολλών έρχεται στην επιφάνεια όχι επειδή ο συγγραφέας έχει εγκληματικές τάσεις - διότι και αυτή η ανοησία υποστηρίστηκε στο παρελθόν - αλλά διότι "0 κάθε λαϊκός πολιτισμός ζυγίζεται με την ποσότητα Αγάπης που εμπεριέχει. Ο νεοελληνικός λαϊκός πολιτισμός ήτο ένας Πολιτισμός Αγάπης".

Ασυνήθιστο βιβλίο, περιθωριακό θέμα αλλά με επιστημονική προσέγγιση, καταιγιστική και σπαρταριστή γραφή συνθέτουν ένα πόνημα, το οποίο σε παρασύρει στον κόσμο του, ακόμα και αν διαφωνείς με τις απόψεις του συγγραφέα.

Διαβάστε, επίσης : students.ceid.upatras.gr/~akis/jotd23/0736.html (μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη για τη ζωή και το έργο του Ηλία Πετρόπουλου)

Κάτω τα χέρια από τον Αλέξη, κ. Κουνταρδά!

Έχω όλη την καλή πρόθεση να αμφισβητήσω τις εφημερίδες, που φέρουν τον κ. Νίκο Κουνταρδά να έχει εκστομίσει, κατά την έξοδό του από το γραφείο του κ. ανακριτού, τη φράση "για τον Αλέξη"(Γρηγορόπουλο, προφανώς). Άλλωστε, τη φράση αυτή αναπαρήγαγαν αρκετές εφημερίδες, ορισμένες εκ των οποίων πρόσφατα έγραψαν για την επίσκεψη του πρωθυπουργού της Τουρκίας, κ. Ερντογάν, παρά το γεγονός, ότι αυτή είχε ματαιωθεί. Αλλά μάλλον αυτή τη φορά οι εφημερίδες αλλά και αρκετοί δικτυακοί τόποι έγραψαν την πικρή αλήθεια. Σημειωτέον, ότι ο κ. Κουνταρδάς οδηγήθηκε στον ανακριτή, ύστερα από την ομολογία του, ότι συμμετείχε στη δολοφονία του ειδικού φρουρού Χαράλαμπου Αμανατίδη πριν από λίγα χρόνια.

Μόνο, που ο Αλέξης ανήκε και θα ανήκει στην οικογένειά του και μόνο, ίσως και στους κοντινούς του ανθρώπους. Καμμία δουλειά δεν έχει ο κ. Κουνταρδάς και οποιοσδήποτε εκτός του παραπάνω κύκλου του αδικοχαμένου Αλέξη να επικαλείται το όνομά του, για να δικαιολογήσει την οποιαδήποτε απάνθρωπη ενέργειά του. Έχει κάθε δικαίωμα ο κ. Κουνταρδάς να διαδηλώνει και να διαμαρτύρεται για την αστυνομική βία αλλά και για τη δολοφονία του νεαρού. Και σίγουρα η πολιτική του ευαισθησία για όσα στραβά και ανάποδα λαμβάνου χώρα στην ταλαίπωρη Ελλάδα είναι μεγαλύτερη από αυτή της συντριπτικής πλειοψηφίας των Ελλήνων.Αλλά από αυτό το σημείο μέχρι να καθιστά σημαία του το νεκρό Αλέξη και να τον επικαλείται μετά την απολογία του για τη συμμετοχή του στο φόνο ενός άλλου νέου, ως εάν να ήθελε να δικαιολογήσει την πράξη του, η οποία, σημειωτέον, έλαβε χώρα 5 χρόνια πριν, υπάρχει αρκετή απόσταση. Και η λογική, που φανέρωσε ο κ. Κουνταρδάς με την παραπάνω φράση του κατά την έξοδό του από το γραφείο του κ. Ανακριτού, αποκαλύπτει μια λογική ανθρώπου, που όχι μόνο δε σεβάστηκε μια ανθρωπίνη ζωή αλλά και είναι πρόθυμος να μεταχειριστεί οποιαδήποτε ρήση, ώστε να τη δικαιολογήσει και να τη ντύσει ιδεολογικά.

Αν, αλήθεια, ζούσε ακόμα ο Αλέξης, ο κ. Κουνταρδάς δεν θα του έδινε την παραμικρή σημασία. Αν ο Αλέξης είχε σκοτωθεί από διερχόμενο όχημα, ο κ. Κουνταρδάς θα τον αγνοούσε. Αν ο Αλέξης είχε σκοτωθεί σε κάποια συμπλοκή με συνομιλήκους του, ο κ. Κουνταρδάς δεν θα σκοτιζόταν να τον επικαλεστεί, για να δώσει πολιτική χροιά στην όποια πράξη του. Χρειάστηκε να σκοτωθεί αυτό το παιδί από ένα ανεγκέφαλο ειδικό φρουρό, ώστε να γίνει μπαϊράκι του κ. Κουνταρδά και όσων φέρουν τίς ίδιες ή παρεμφερείς αντιλήψεις. Και το πρόβλημα δεν είναι αυτές καθαυτές οι αντιλήψεις αλλά η καιροσκοπική και επιδερμική αντιμετώπιση του δράματος της οικογένειας Γρηγοροπούλου, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για την εκτόνωση των ακραίων παθών ακραίων ανθρώπων. Διότι μπορείς να εχθρεύεσαι την εξουσία και την αστική τάξη αλλά αυτό δεν σου δίδει το δικαίωμα να αφαιρέσεις τη ζωή εκείνων, που θεωρείς, ότι είναι οι κυριότεροι εκφραστές της. Και η δολοφονία του ειδικού φρουρού δεν σου δίδει το δικαίωμα να επικαλεστείς την παραμικρή δικαιολογία.

Ουδεμία δικαιολογία, λοιπόν, μπορούσε να επικαλεστεί ο κ. Κουνταρδάς για την ενέργειά του να συμμετάσχει στην αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής πολλώ δε μάλλον αυτή, που επικαλέστηκε. Και η οποία ήταν και η χειρότερη, που θα μπορούσε να επικαλεστεί.

Η διαφορά είναι στην πιθανότητα νομής της εξουσίας

Θα θυμάται αρκετός κόσμος, ότι στις εκλογές του 1996 η ήττα της Ν.Δ. ήταν βαρειά, αφού δεν κατάφερε να εκμεταλλευτεί ούτε την αλλαγή προσώπων στην ηγεσία του ΠΑ.ΣΟ.Κ., αφού ο Πρωθυπουργός κ. Κώστας Σημίτης δεν υπήρξε, κατά γενική ομολογία, ιδιαίτερα συμπαθής στους κόλπους του εν λόγω κόμματος, ούτε τη γενική δυσαρέσκεια για τους χειρισμούς της τότε κυβέρνησης στο θέμα των Ιμίων. Το ίδιο άσχημο κλίμα διαμορφώθηκε και μετά το αποτέλεσμα των εθνικών εκλογών του 2000, όταν, ενώ στις αρχικές δημοσκοπήσεις προηγούνταν η Ν.Δ., τελικά τις έχασε και, μάλιστα, πανηγυρικά.

Και στις δύο περιπτώσεις, υπήρχαν όλα τα εχέγγυα για τη διάλυση της Ν.Δ., αφού στις μεν εκλογές του 1996 οι εν γένει άτσαλοι χειρισμοί του τότε προέδρου της κ. Έβερτ οδήγησαν σε τρομερή πόλωση τα στελέχη της με άλλα να υπεραμύνονται των ενεργειών του και άλλα - τα περισσότερα, είναι αλήθεια - να βάλλουν ευθέως εναντίον του, ενώ η ήττα στις εκλογές του 2000 πιστώθηκε εξ ολοκλήρου στον μετέπειτα πρωθυπουργό, κ. Κώστα Καραμανλή, η πολιτική του οποίου αλλά και η εμμονή του σε νέα αλλά άπειρα στελέχη - λέγε με Άρη Σπηλιωτόπουλο - ξεσήκωσε τους λεγόμενους "βαρώνους", ήτοι τα πεπειραμένα στελέχη της Ν.Δ.

Παρόμοιες εγγυήσεις περί διάλυσης υπήρχνα και στο ΠΑ.ΣΟ.Κ. την επομένη των εθνικών εκλογών τόσο του 2004 όσο και του 2007. Στην πρώτη περίπτωση, άρχισε ο πόλεμος ανάμεσα στους εκσυγχρονιστές, οι οποίοι υποστήριξαν την αναγκαιότητα της πολιτικής Σημίτη, χωρίς, είναι αλήθεια, να μπορέσουν να δικαιολογήσουν το ξεσάλωμα της τετραετίας 2000-2004 αλλά και την ιστορία του Χρηματιστηρίου, και τις λοιπές ενδοπαρατάξεις, οι οποίες χρέωσαν στον επί 8ετία πρωθυπουργό την ήττα του ΠΑ.ΣΟ.Κ., καλύπτοντας επιμελώς τις δικές τους ευθύνες αλλά και την υπέρ το δέον συμμετοχή τους στις ποικίλες ατασθαλίες της παραπάνω τετραετίας. Στη δεύτερη περίπτωση, ενώ υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις, ώστε το ΠΑ.ΣΟ.Κ. να κερδίσει τις εκλογές, δεδομένης της κάθε άλλο παρά επιτυχημένς πολιτικής της Ν.Δ. σε αρκετούς τομείς και με τις μνήμες από τις καταστροφικές πυρκαγιές στην Ηλεία να είναι ακόμα νωπές, παρ' όλ' αυτά κατάφερε να υποστεί τη μεγαλύτερη εκλογική ήττα από καταβολής του. 2-3 ώρες, μάλιστα, μετά την οριστικοποίηση της ήττας αυτής, το σημαίνον στέλεχος των εκσυγχρονιστών, κ. Ευάγγελος Βενιζέλος, κήρυττε το δικό του αντάρτικο, καταλογίζοντας ευθέως στον κ. Παπανδρέου το εκλογικό αποτέλεσμα εκείνων των εκλογών.

Σήμερα, παρ' όλους του διθυράμβους για την πτώση των ποσοστών του δικομματισμού, εντούτοις ο τελευταίος παραμένει κραταιός, όχι όσο τη δεκαετία του '80, βέβαια, αλλά πατάει αρκετά γερά στα πόδια του και το ίδιο συμβαίνει και με τους φορείς του. Στη μεν Ν.Δ. ήταν υπεραρκετή η παραίτηση του κ. Έβερτ από την προεδρία της, ώστε να εκτονωθεί η όλη ένταση, ενώ, στη συνέχεια, ο περιορισμός των "βαρώνων" από το μετέπειτα πρωθυπουργό οδήγησε σε μια εσωτερική ομαλότητα το κόμμα αυτό, αφού εξέλειπαν οι αντιδραστικές φωνές ή, τουλάχιστον, δεν είχαν πια την ίδια διαβρωτική δύναμη. Στο δε ΠΑ.ΣΟ.Κ. η ήττα του 2004 χρεώθηκε στον εκσυγχρονισμό και τους φορείς του, πολλοί εκ των οποίων τον απαρνήθηκαν με χαρακτηριστική ευκολία και ο πρώην πρωθυπουργός κ. Σημίτης κατέστη ο αποδιοπομπαίος τράγος της σοσιαλιστικής παράταξης, με συνέπεια να καταστεί δυνατή η συσπείρωση των ψηφοφόρων του εν λόγω κόμματος, ενώ το αντάρτικο του κ. Βενιζέλου προσέκρουσε στην απροθυμία των περισσοτέρων ακολούθων του να έλθουν σε πραγματική ρήξη με τον πρέδρο του κόμματος, ο οποίος, ας μην ξεχνάμε, είχε και έχει αρκετά ερείσματα στη λαϊκή βάση, ελέω επωνύμου, αλλά και στην αδυναμία των οποίων μηχανισμών προπαγάνδιζαν την ακαταλληλότητα του κ. Παπανδρέου ως αρχηγού του ΠΑ.ΣΟ.Κ. να καταστούν πιστευτοί. Η ήττα του κ. Βενιζέλου στις ενδοκομματικές διαδικασίες του αφαίρεσε το όποιο πνεύμα αντιλογίας και τον κατέστησε εκ νέου πειθήνιο στέλεχος, πάντα πρωτοκλασσάτο αλλά χωρίς φυγόκεντρη τάση.

Και στις δύο περιπτώσεις, η σοβαρή πιθανότητα νομής της εξουσίας στο άμεσο μέλλον αποτέλεσε το ερέθισμα, ώστε να ξυπνήσουν τα συσπειρωτικά αντανακλαστικά των στελεχών των δύο μεγάλων κομμάτων, βοηθούσης, βέβαια, και της αδυναμίας των μικρότερων κομμάτων να προτείνουν λύσεις στα προβλήματα της χώρας. Κακά τα ψέμματα, και οι δύο μεγάλες παρατάξεις διαθέτουν αφενός έμπειρα περί την άσκηση της εξουσίας στελέχη, τα οποία γνωρίζουν τους απαιτούμενους τρόπους συγκέντρωσης αρχικά των στελεχών και μετά των ψηφοφόρων στο κομματικό μαντρί. Και ποιός, άραγε, καλύτερος τρόπος, από την απειλή απομάκρυνσης της εξουσίας από τον ορίζοντα των κομμάτων αυτών, υπάρχει, σε συνδυασμό με το ιδιαίτερο και με βαθειές ρίζες πελατειακό σύστημα;

Η πρόσφατη αποτυχία του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. να μετουσιώσει τις περσυνές επιτχυίες του στις δημοσκοπήσεις σε ψήφους στις πρόσφατες ευρωεκλογές προκάλεσε μια αλυσίδα αντιδράσεων. Υπήρξαν στελέχη, που δήλωσαν δημοσίως, ότι το αποτέλεσμα αυτό δεν συνεπαγόταν την αποτυχία του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., αφού στις προηγούμενες ευρωεκλογές είχαν μικρότερο ποσοστό, άλλοι προτίμησαν να επιρρίψουν ευθύνες στις συνιστώσες του ΣΥ.ΡΙΖ.Α., ενώ άλλα στελέχη επέλεξαν την γκρίνια στο παρασκήνιο. Η παραίτηση του κ. Αλαβάνου από την προεδρία της κοινοβουλευτικής ομάδος του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. συνοδεύτηκε από δηλώσεις, που ελάχιστα απέχουν από το να χαρακτηριστούν ως μπηχτές κατά του προέδρου του κόμματος, κ. Τσίπρα. Και, βέβαια, με αυτά τα δεδομένα, πολλοί φοβούνται, ότι η Ανανεωτική Αριστερά κινδυνεύει να επανέλθει στην εποχή, που τη διοικούσαν λαμπρά στελέχη μεν αλλά έβλεπαν τη Βουλή με το τηλεσκόπιο.

Συμπεραίνω προσωπικά, ότι η απομάκρυνση του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. από τα περσυνά του υψηλά ποσοστά στις δημοσκοπήσεις τον απομάκρυνε και από την προοπτική νομής ή έστω συννομής της εξουσίας και, εξ αυτού, υπήρξε η αιτία καλλιέργειας αυτής της ενδοπαραταξιακής έντασης. Βέβαια, δεν παραγνωρίζω, ότι οι διάφορες συνιστώσες του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. έχουν αρκετές διαφορές μεταξύ τους, πράγμα, που έγινε αντιληπτό και από τον τρόπο αντιμετώπισης των προσφάτων κρίσεων στην Ελλάδα, όπου ένας πλουραλισμός απόψεων έγινε παραπάνω από αντιληπτός. Και προφανώς η πολυφωνία είναι το θεμέλιο ενός δημοκρατικού πολιτεύματος, πλην, όμως, όταν αυτή οδηγεί σε απροθυμία των διαφορετικών φωνών να συμφωνήσουν σε ενδοκομματικά ζητήματα, τότε τίθεται ζήτημα διαχείρισης πολιτικής. Εν προκειμένω, οι όποιες διαφωνίες υπήρχαν για την πολιτική, που αρχικά χάραξε ο κ. Αλαβάνος και, εν συνεχεία, ακολούθησε ο κ. Τσίπρας, είχαν υποχωρήσει εν όψει και των δημοσκοπήσεων, που έφερναν το ΣΥ.ΡΙΖ.Α. τρίτο κόμμα στις προτιμήσεις του κόσμου. Μια τέτοια πιθανότητα υπήρξε ισχυρό αφροδισιακό για μια παράταξη, που πλήρωσε τις συνέπειες του δικομματισμού αλλά και τα δικά της σφάλματα με πολύχρονη απουσία από τα έδρανα της Βουλής, και οδήγησε αρκετά στελέχη της να καταπιέσουν τις όποιες αντιρρήσεις είχαν για την πολιτική του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Όταν,όμως, τα ποσοστά αυτά κατρακύλησαν, λύθηκε, πλέον, ο ασκός του Αιόλου και ξεχύθηκαν οι αντίθετες με την πολιτική της ηγεσίας φωνές, διαλύοντας την όποια ομοψυχία. Μια από τις συνέπειες αυτής της κατάρρευσης της ομοφωνίας ήταν τα αποτελέσματα των πρόσφατων ευροεκλογών. Η τελευταία (;) είναι η παραίτηση του κ. Αλαβάνου.

Προσωπικά, έχω επικρίνει αρκετές φορές τις τακτικές του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. σε αρκετά θέματα από αυτό το ιστολόγιο και φρονώ, ότι δεν είχε ούτε τη σύνεση ούτε την εμπειρία να καλλιεργήσει σοβαρά την προοπτική συμμετοχής του στην άσκηση της εξουσίας. Θεωρώ, όμως, ότι είχε τα φόντα να αποτελέσει ένα σημαντικό αντίπολο στο δικομματισμό, αφού και καταρτισμένα στελέχη διαθέτει και την κούραση του κόσμου από το δικομματισμό μπορούσε να αφουγκραστεί. Και η Ελλάδα χρειάζεται μια πραγματική Ανανεωτική Αριστερά, η οποία να μπορεί να σταθεί στα πόδια της, αρκεί να καλλιεργήσει μέσα της με σοβαρότητα την προοπτική συμμετοχής της στην εξουσία. Γιατί μια ευκαιρία, όπως η περσυνή, που ενεφάνιζε το ΣΥ.ΡΙΖ.Α. ως τρίτο κόμμα στις δημοσκοπήσεις, πιστεύω, ότι δύσκολα θα ξανάρθει.